Twee achternamen voor één kleine

De invoering van de burgerlijke stand in 1811 bracht een grote verandering in de manier waarop Nederlanders hun identiteit vastlegden. Voortaan moest iedere geboorte officieel worden aangegeven bij het gemeentehuis. Van deze aangifte werd een geboorteakte opgemaakt, waarin de namen van de ouders en de geboortedatum werden vastgelegd. Daarbij gold één duidelijke regel: kinderen kregen automatisch de achternaam van hun vader. Alleen als de vader onbekend was, kreeg het kind de naam van de moeder. Werd de vader later alsnog erkend, dan kon het kind alsnog zijn naam krijgen.

Deze regeling bleef meer dan anderhalve eeuw van kracht, tot 1998. Toen veranderde de wet, en kregen ouders voor het eerst de mogelijkheid om hun kind bij de geboorte niet de achternaam van de vader, maar die van de moeder te geven. Vanaf 1 januari 2024 is er opnieuw een grote verandering doorgevoerd. Sindsdien kunnen ouders hun kind twee achternamen geven: die van de vader én die van de moeder, in een volgorde naar keuze. Zo kan een kind bijvoorbeeld Boskamp Jansen of juist Jansen Boskamp heten. De wet bepaalt wel dat er geen koppelteken (-) tussen de namen komt te staan, en dat de combinatie uit maximaal twee achternamen mag bestaan. Belangrijk is dat deze gekozen combinatie geldt voor alle volgende kinderen van hetzelfde ouderpaar. Een gezin heeft dus altijd één uniforme familienaam, ook al bestaat die uit twee delen.

Grenzen aan de namen
De nieuwe wet kent ook duidelijke beperkingen. Wanneer iemand met een dubbele achternaam later zelf kinderen krijgt, blijft het maximum van twee gelden. Dat betekent dat er gekozen moet worden: welke van de twee namen blijft behouden, en welke niet? Op die manier probeert de overheid te voorkomen dat namen in de toekomst eindeloos lang worden. Voor mensen die al vóór 2024 een dubbele achternaam hadden, geldt een bijzondere regeling. Hun dubbele naam wordt juridisch als één enkele achternaam beschouwd. Daardoor mogen zij een derde naam toevoegen. In zeldzame gevallen, waar families al drie achternamen dragen, kan dat zelfs oplopen tot vier.

Dubbele namen vroeger en nu
Dubbele achternamen zijn overigens geen nieuw fenomeen. In het verleden kwamen ze alleen veel minder vaak voor. Vroeger gold dat een familienaam die dreigde uit te sterven, aan een bestaande naam kon worden toegevoegd om zo te worden behouden. Daarnaast waren er families die hun tweede naam ontleenden aan een heerlijkheid of landgoed dat zij bezaten. In het Streekarchief van Hellevoetsluis zijn daar prachtige voorbeelden van te vinden. Zo werd op 12 augustus 1874 Jonkheer Johann Emil Carel van der Willige von Schmidt auf Altenstadt geboren. En in 1857 zag Anna Beatrix Clifford Kocq van Breuge het levenslicht. Een van de meest indrukwekkende namen is wellicht die van Jonkvrouw Hendrika Lodewika Wilhelmina van den Santheuvel van Babyloniënbroek van Briels Nieuwland. Een naam die een halve alinea vult.

Bekende dubbele namen
Enkele dubbele achternamen zijn nog altijd goed herkenbaar. Denk aan Bruins Slot, De Leeuw van Weenen, Looren de Jong en De Cocq van Delwijnen. Minder bekend zijn de zogenoemde ‘tritsen’ van namen, waarin drie delen voorkomen, zoals Oetgens van Waveren Pancras Clifford, Binkhorst van Oudcarspel of Domela Nieuwenhuis Nyegaard. Soms ontstonden dubbele namen eenvoudigweg doordat iemand onder twee verschillende naamvormen bekendstond, en men geen keuze wilde maken. Zo ontstonden namen als Hendriks genaamd Modderkolk, Jacobus meergenaamd van der Zande en Vennegoor of Hesselink.

Nieuwe combinaties
De mogelijkheid om achternamen te combineren leidt soms tot bijzondere of zelfs komische samenstellingen. Stel je voor dat ouders met de namen De Roo en Bot samen een kind krijgen, of Sprong en Van den Heuvel, of nog mooier: Krenten en Bol. En wat te denken van Naaktgeboren en In ‘t Veld?

Uit de eerste cijfers blijkt dat nog geen tien procent van de ouders gebruikmaakt van de nieuwe mogelijkheid. De overgrote meerderheid kiest voorlopig voor de traditionele enkele familienaam. Toch is de verwachting dat dit in de toekomst geleidelijk zal veranderen. De dubbele achternaam is tenslotte een manier geworden om de geschiedenis van beide families - vaders én moeders - voort te zetten in één naam.