De ramp met de Phoenix: ‘De Titanic van de Achterhoek’

Hellevoetsluis – In 1847 vertrekken zo’n 250 Nederlanders naar een nieuwe toekomst in Amerika. Daar aangekomen stappen ze voor het laatste stukje van de reis op de Phoenix. Op 8 kilometer voor het zicht van de eindbestemming breekt brand uit op het schip. Van de ongeveer 250 opvarenden overleven slechts 47 mensen deze ramp. Als Joske Meerdink ontdekt dat het merendeel van de opvarenden uit haar eigen Winterswijk komt, gaat zij op onderzoek uit. Wat volgt is een spannende zoektocht naar migratiesporen, familiebanden en een schip dat in vlammen opging. 

Door Petra Vangerven

Het verhaal
Joske Meerdink is journalist en podcastmaker. Het is puur toeval dat zij op de tragische geschiedenis van de SS Phoenix stuit. “Ik maakte in 2020 een wandeling door Winterswijk. Ik ontdekte een gedenkteken voor de scheepsramp van de Phoenix. Een scheepsramp waar ik nog nooit van had gehoord. Op 21 november 1847 op Lake Michigan met de eindbestemming in zicht breekt er brand uit op de Phoenix. Van de 250 opvarenden kwam het merendeel uit Winterswijk. Zoveel gezinnen die verdwenen zijn uit mijn eigen dorp. Ik wilde daar iets mee doen. Ik werk bij omroep Gelderland en besloot over dit onderwerp een podcastserie te maken. Daarna ben ik dit boek gaan schrijven. Ik ben ook gaan uitzoeken of ikzelf misschien familieleden had aan boord van het schip. Ik bleek zowel familieleden te hebben onder de overlevenden als onder de omgekomen migranten. Zo heb ik nog verre familieleden gevonden in Amerika en die daar opgezocht. Wat mij in het verhaal van de Phoenix het meest heeft geraakt, is het verhaal van de familie Onnink. Voordat de grote overtocht kon beginnen moesten ze in de haven van Hellevoetsluis nog ruim 4 weken wachten op een gunstige wind. In die tijd overleed het dochtertje van deze familie. Het is zo triest. Het kindje overleed al voordat de grote reis eigenlijk begonnen was.”

Een bijrol voor Hellevoetsluis
In het boek is ook een rol weggelegd voor Hellevoetsluis. Joske ging in Hellevoetsluis op zoek naar de laatste momenten op Nederlandse bodem voor de groep migranten. “In september had ik in Hellevoetsluis een afspraak met Bob Benschop. Bob was enorm aardig en behulpzaam en wist enorm veel te vertellen over de geschiedenis van Hellevoetsluis. Ik kwam hier met een specifieke vraag. Ik was op zoek naar het graf van het dochtertje van de familie Onnink. Helaas hebben we het graf niet gevonden. Ik ben wel blij dat ik op de plek kunnen rondlopen waar in totaal zo’n 28.000 Nederlanders de reis naar Amerika zijn begonnen. Het is het laatste stukje Nederland dat die mensen hebben gezien. Je zou eigenlijk ook wel verwachten dat er ergens een herinneringsbord te vinden zou zijn over deze periode. Maar er was helemaal niets te vinden. Het zou wel mooi zijn als iemand het initiatief zou nemen voor een monument of plaquette. Het was erg leuk dat Bob precies wist te vertellen hoe Hellevoetsluis er in die tijd uitzag. Zo kon ik de vuurtoren zien die voor de migranten het laatste stukje Nederland was.”

Het streekarchief
Bob Benschop, streekarchivaris van onze regio werd in september 2024 benaderd door Joske. Of hij wilde helpen onderzoeken welke rol Hellevoetsluis had gespeeld in de levens van haar opvarenden. Voor een historicus is dat natuurlijk een hele leuke uitdaging. “Toevallig doe ik op dit moment ook onderzoek naar het ontstaan van het kanaal door Voorne. Tussen 1830 en 1872 kwam de eerste migratiegolf vaar Amerika al op gang. Verschillende rederijen organiseerden reizen naar dat veelbelovende jonge land. Vrijwel alle schepen vertrokken op die reis eerst vanuit Rotterdam naar de haven van Hellevoetsluis. Het moet toch een heel mooi beeld geweest zijn toen. Vanuit de polder kon je die grote driemasters waarschijnlijk al van verre zien. Ze werden dan in de sluis geschut en gingen voor anker in de haven van Hellevoetsluis. Tijdens dat wachten is het dochtertje van de familie Onnink overleden. In de zoektocht naar het graf van dat kleine meisje zijn we alle puzzelstukjes nagegaan. Het is erg jammer dat we het graf uiteindelijk niet hebben kunnen vinden. Waar we vermoeden dat het graf zou kunnen zijn is nu een beoogde bouwlocatie. Wie weet komen we meer te weten als daar gegraven gaat worden. Voorlopig blijft de locatie van het graf een mysterie. Dit verhaal laat een klein stukje geschiedenis zien in de hele grote geschiedenis van Hellevoetsluis.”

De ramp met de Phoenix
Het boek is vanaf 11 november verkrijgbaar en verschijnt ook als e-book en luisterboek
ISBN 9789026368523